Retinol, retinal, retinoidy. Jak się w tym wszystkim nie pogubić?
Jeszcze kilka lat temu na półkach drogerii widziałyśmy przede wszystkim kremy „przeciwzmarszczkowe”. Dziś zamiast prostych nazw dostajemy cały kosmetyczny słownik: retinol, retinal, retinaldehyd, retinoidy, retinyl palmitate, tretinoina, adapalen…
Do tego procenty.
0,1%.
0,3%.
0,5%.
1%.
I komunikaty sugerujące, że jeśli produkt ma większą liczbę na opakowaniu, prawdopodobnie będzie działał lepiej.
Nie musi.
Żeby świadomie wybrać kosmetyk, najpierw trzeba zrozumieć jedną rzecz:
retinol nie jest synonimem wszystkich retinoidów.
Retinoidy to cała rodzina związków związanych z witaminą A. Retinol jest tylko jednym z jej członków.
Zacznijmy od najważniejszego słowa: retinoidy
Retinoidy to zbiorcza nazwa związków należących do rodziny witaminy A i oddziałujących na odpowiednie mechanizmy w skórze. Do tej grupy należą zarówno składniki kosmetyczne, jak i substancje stosowane jako leki. W kosmetykach możemy spotkać między innymi:
retinyl esters, na przykład palmitynian retinylu, retinol oraz retinal, nazywany również retinaldehydem.
W dermatologii stosowane są również retinoidy lecznicze, takie jak tretinoina, adapalen czy tazaroten. Mają określone wskazania medyczne, a sposób ich stosowania nie powinien być utożsamiany ze zwykłym serum kosmetycznym. Mayo Clinic wskazuje, że retinoidy na receptę są wykorzystywane między innymi w leczeniu zmian związanych z fotostarzeniem i mogą zmniejszać drobne zmarszczki, nierówną pigmentację czy szorstkość skóry.
Najważniejsza jest forma aktywna
Aby zrozumieć różnice pomiędzy retinolem i retinalem, warto spojrzeć na uproszczony schemat przemian zachodzących w skórze:
estry retinylu → retinol → retinal → kwas retinowy
To właśnie kwas retinowy, czyli retinoic acid, jest formą aktywną biologicznie oddziałującą bezpośrednio na receptory retinoidowe. Retinol musi więc najpierw zostać przekształcony do retinalu, a następnie do kwasu retinowego. Retinal znajduje się o jeden etap bliżej. Tretinoina natomiast jest kwasem retinowym, dlatego nie wymaga tych wcześniejszych przemian.
I właśnie stąd bierze się jedna z podstawowych różnic w działaniu różnych retinoidów.
Nie należy jednak przeliczać ich jak jednostek waluty.
0,1% retinalu nie jest po prostu odpowiednikiem określonego procentu retinolu.
Znaczenie ma nie tylko procent, ale także formuła kosmetyku, stabilność związku, sposób jego dostarczania do skóry i indywidualna tolerancja.
Retinol. Najbardziej znany
Retinol jest prawdopodobnie najlepiej rozpoznawalnym kosmetycznym retinoidem.
Stosowany regularnie może poprawiać wygląd drobnych zmarszczek, nierównego kolorytu i tekstury skóry. Jest jednak łagodniejszy od retinoidów leczniczych, a rezultaty wymagają czasu i regularności.
Mayo Clinic podkreśla, że retinol jest łagodniejszym rodzajem retinoidu i może powodować podrażnienie, szczególnie na początku stosowania. Efekty kosmetyków dostępnych bez recepty są zazwyczaj bardziej subtelne niż efekty preparatów leczniczych.
I to wcale nie jest wada.
W pielęgnacji domowej łagodniejsze działanie może być ogromną zaletą, ponieważ pozwala skórze stopniowo przyzwyczaić się do składnika.
Retinal. Coraz popularniejszy
Retinal, czyli retinaldehyd, jeszcze niedawno pojawiał się w kosmetykach znacznie rzadziej niż retinol.
Dzisiaj robi dużą karierę. W szlaku przemiany witaminy A znajduje się o jeden etap bliżej aktywnego kwasu retinowego niż retinol. Z tego powodu często przedstawiany jest jako ciekawa alternatywa dla osób, które chcą przejść krok dalej niż klasyczny retinol. Nie oznacza to jednak automatycznie, że retinal jest „lepszy”.
Dobra pielęgnacja nie polega na wybieraniu najsilniejszej możliwej substancji. Polega na znalezieniu produktu, który działa i jednocześnie jest przez skórę dobrze tolerowany.
Jeżeli łagodny retinol daje nam dobre rezultaty bez podrażnienia, nie ma obowiązku zmieniać go tylko dlatego, że pojawiło się coś mocniejszego.
A czym jest tretinoina?
Tretinoina jest zupełnie inną kategorią niż typowe kosmetyczne serum z retinolem. To kwas retinowy, czyli forma aktywna. Jest dobrze przebadanym retinoidem leczniczym stosowanym między innymi w dermatologii. Może poprawiać wygląd drobnych zmarszczek, przebarwień i szorstkości związanej z fotostarzeniem, ale może również wywoływać pieczenie, przesuszenie i podrażnienie. Mayo Clinic
Dlatego nie traktowałabym jej jako po prostu „mocniejszego retinolu”.
To lek.
Jeśli ktoś korzysta z retinoidu leczniczego, schemat pielęgnacji powinien być dopasowany do zaleceń lekarza.
Od czego zacząć?
I dochodzimy do najważniejszej części. Nie istnieje jedna idealna forma dla wszystkich.
Retinoidowa mapa na początek
| Jeśli… | Rozsądny kierunek | Jak podejść do stosowania |
|---|---|---|
| Nigdy wcześniej nie używałaś retinoidów | łagodny retinol | zacznij powoli, np. 1-2 wieczory w tygodniu |
| Masz skórę suchą lub reaktywną | łagodna formuła retinolu + dobry krem | najpierw zadbaj o barierę skóry |
| Retinol dobrze tolerujesz i chcesz zrobić kolejny krok | retinal | zacznij od niewielkiej częstotliwości |
| Używasz już retinalu i masz dobre rezultaty | nie musisz niczego zmieniać | wyższe stężenie nie jest obowiązkowe |
| Masz trądzik lub poważniejsze problemy skórne | konsultacja dermatologiczna | może być potrzebny retinoid leczniczy |
| Skóra piecze, łuszczy się i jest bardzo podrażniona | przerwa od retinoidu | najpierw odbuduj komfort skóry |
| Jesteś w ciąży | retinoidy pomijamy | skonsultuj pielęgnację z lekarzem |
I najważniejsze:
nie wybieraj pierwszego retinoidu według najwyższego procentu na opakowaniu.
Retinol 1% nie jest „lepszy” od 0,3%
To jedna z największych pułapek rynku kosmetycznego.
Widzimy:
0,2%
0,3%
0,5%
1%
i intuicyjnie zakładamy, że produkt 1% będzie najlepszy. Tylko że skóra nie przyznaje punktów za odwagę.
Jeżeli wysokie stężenie doprowadzi do silnego podrażnienia, zaczerwienienia i łuszczenia, najprawdopodobniej będziemy używać produktu nieregularnie albo całkowicie z niego zrezygnujemy.
Znacznie skuteczniejszy może okazać się łagodniejszy produkt stosowany konsekwentnie przez wiele miesięcy. Pielęgnacja retinoidami przypomina bardziej maraton niż sprint.
Jak często stosować retinoid?
Nie trzeba zaczynać od codziennego stosowania. Wręcz przeciwnie.
Jeżeli skóra wcześniej nie znała retinolu lub retinalu, rozsądnym podejściem jest wprowadzenie produktu raz lub dwa razy w tygodniu wieczorem. Jeżeli wszystko jest w porządku, można stopniowo zwiększać częstotliwość. Nie ma jednak obowiązku dochodzenia do siedmiu wieczorów w tygodniu. Niektórym skórom doskonale służy retinoid stosowany co drugi dzień albo trzy razy w tygodniu.
Znów liczy się rezultat i tolerancja, a nie maksymalna częstotliwość.
Ile produktu nakładać?
To również nie jest składnik, który działa według zasady:
„skoro trochę pomaga, dużo pomoże bardziej”.
W przypadku preparatu do całej twarzy zazwyczaj wystarcza niewielka ilość wielkości ziarnka grochu, o ile producent nie zaleca inaczej. Nakładanie grubej warstwy nie przyspieszy efektów. Może za to bardzo skutecznie przyspieszyć podrażnienie.
Nakładać na mokrą czy suchą skórę?
Przy rozpoczynaniu retinoidów bezpieczniejszym rozwiązaniem jest zwykle sucha skóra. Po umyciu twarzy można odczekać, aż całkowicie wyschnie, dopiero potem zastosować retinoid. Wilgotna skóra może zwiększać penetrację części składników, co przy retinoidzie może również zwiększyć ryzyko podrażnienia.
Następnie stosujemy krem nawilżający.
A metoda „kanapki”?
To bardzo popularny sposób stosowania retinoidów przez osoby mające skórę suchą lub wrażliwą.
Schemat wygląda tak:
krem → retinoid → krem.
Pierwsza cienka warstwa kremu zmniejsza bezpośredni kontakt aktywnego składnika ze skórą, a druga zapewnia dodatkowe nawilżenie. Nie jest to obowiązkowa technika.
Jeżeli retinoid stosowany bezpośrednio na suchą skórę jest dobrze tolerowany, nie ma powodu komplikować pielęgnacji.
„Retinol mnie wysypał”. Czy to oczyszczanie skóry?
To temat, wokół którego narosło mnóstwo mitów. Retinoidy wpływają na odnowę komórkową i w początkowym okresie leczenia trądziku może dojść do przejściowego nasilenia zmian.
Nie oznacza to jednak, że każde pieczenie, zaczerwienienie, grudka i wysypka są dobrym znakiem świadczącym o „oczyszczaniu” skóry.
Silne pieczenie, uporczywe zaczerwienienie, swędzenie, pękanie skóry czy intensywne łuszczenie mogą po prostu oznaczać podrażnienie.
Mayo Clinic oraz NHS wymieniają podrażnienie, szczypanie, suchość czy pieczenie jako możliwe działania niepożądane miejscowych retinoidów.
Czasami najlepszą rzeczą, jaką możemy wtedy zrobić, jest przestać dokładać kolejne aktywne kosmetyki.
Retinoid i kwasy. Wszystko naraz?
Na początku zdecydowanie bym tego nie robiła.
Retinoid w poniedziałek.
Kwas glikolowy we wtorek.
Peeling enzymatyczny w środę.
Retinoid w czwartek.
Kwas salicylowy w piątek.
W sobotę skóra prawdopodobnie będzie miała dość naszych ambicji pielęgnacyjnych.
AAD zwraca uwagę, że retinol oraz kwasy, takie jak glikolowy, mogą podrażniać skórę, szczególnie wrażliwą. Dopóki nie wiemy, jak skóra reaguje na retinoid, warto ograniczyć pozostałe potencjalnie drażniące produkty.
Najpierw poznajmy jeden składnik. Później ewentualnie dokładamy następny.
SPF i retinoid powinny chodzić parami
Jeżeli wieczorem próbujemy poprawić skutki fotostarzenia, a następnego dnia pozwalamy promieniowaniu UV bez przeszkód działać na skórę, cały plan staje się trochę nielogiczny.
Dlatego przy stosowaniu retinoidów ochrona przeciwsłoneczna jest szczególnie ważna.
Mayo Clinic zaleca w pielęgnacji skóry stosowanie szerokopasmowej ochrony SPF co najmniej 30. Przy retinoidach medycznych również podkreśla konieczność ochrony skóry przed słońcem. Mayo Clinic
Tak naprawdę SPF powinien być jednak elementem pielęgnacji niezależnie od tego, czy używamy retinolu.
Kiedy zobaczę efekt?
Nie jutro.
I prawdopodobnie nie za tydzień.
Retinoidy wymagają regularnego stosowania przez tygodnie i miesiące. Mayo Clinic podkreśla, że przy retinoidach poprawa może wymagać kilku tygodni lub miesięcy. To kolejny powód, dla którego nie warto co trzy tygodnie zmieniać kosmetyku. Skóra nie zdąży odpowiedzieć na poprzedni, zanim zaczniemy testować kolejny. Zrób zdjęcie twarzy w podobnym świetle. Wprowadź prostą pielęgnację.
Daj jej czas. I dopiero wtedy oceniaj.
Retinoidy nie są dla kobiet w ciąży
Tutaj nie warto eksperymentować. Retinoidy stosowane miejscowo nie są zalecane w ciąży. AAD zaleca odstawienie między innymi tretinoiny, a Mayo Clinic wskazuje, że retinoidów, w tym retinolu, nie należy stosować podczas ciąży.
Jeżeli ciąża jest planowana lub istnieją wątpliwości dotyczące stosowanych produktów, najbezpieczniej omówić pielęgnację z lekarzem. Nie warto sugerować się wyłącznie tym, że dany produkt można kupić bez recepty.
Kosmetyk dostępny w drogerii nie oznacza automatycznie kosmetyku odpowiedniego w każdej sytuacji.
Czy dojrzała skóra potrzebuje retinolu?
Nie.
I bardzo chcę to powiedzieć.
Retinoid może być świetnym elementem pielęgnacji skóry dojrzałej, ale nie jest obowiązkowym biletem do „prawidłowego starzenia”. Można mieć świetnie zadbaną skórę bez retinolu.
Jeżeli skóra jest bardzo wrażliwa, nie toleruje retinoidów albo zwyczajnie nie chcemy ich używać, nadal pozostają podstawy: łagodne oczyszczanie, nawilżanie, ochrona przeciwsłoneczna i zdrowe nawyki.
Retinol jest narzędziem.
Nie religią.
A jeśli dobrze toleruję retinol?
To również bardzo proste. Nie zmieniaj kosmetyku tylko dlatego, że ktoś w internecie powiedział, że retinal jest lepszy.
Jeżeli produkt: nie podrażnia skóry, poprawił jej wygląd, jest wygodny w stosowaniu i jesteś w stanie regularnie go kupować, to właściwie mamy wszystko, czego potrzebujemy.
Pielęgnacja nie polega przecież na nieustannym szukaniu czegoś mocniejszego.
Czasem największym sukcesem jest znalezienie schematu, który działa, i przestanie ciągle przy nim majstrować.
Jak wygląda prosty wieczór z retinoidem?
Nie potrzebujemy siedmiu warstw. Łagodne oczyszczanie. Sucha skóra. Niewielka ilość retinoidu. Krem.
Koniec.
A następnego ranka: delikatna pielęgnacja, nawilżanie i ochrona przeciwsłoneczna.
Nie wygląda spektakularnie.
Nie tworzy imponującego filmu na Instagramie.
Ale dobra pielęgnacja bardzo często właśnie taka jest.
Trochę nudna. Bardzo regularna. I prowadzona przez długi czas.
Retinol czy retinal?
Jeżeli miałabym odpowiedzieć jednym zdaniem: wybierz nie ten, który jest najmocniejszy, ale ten, który jesteś w stanie regularnie stosować bez niszczenia komfortu skóry.
Dla jednej osoby będzie to delikatny retinol. Dla drugiej retinal.
Dla kogoś z problemem dermatologicznym najlepszym rozwiązaniem może być retinoid leczniczy zalecony przez lekarza. Nie istnieje jedna drabina, po której każda z nas musi dojść na sam szczyt. Bo pielęgnacja skóry nie jest konkursem.
A retinoidy mogą być jednym z najlepiej przebadanych narzędzi, jakie mamy do dyspozycji, ale nadal pozostają tylko jednym elementem większej całości.
Najpierw zdrowa bariera skóry. Potem konsekwencja. SPF. Cierpliwość.
A dopiero później procent na butelce.
Źródła merytoryczne
- Mayo Clinic – Wrinkle creams: Your guide to younger looking skin
Źródło dotyczące retinolu jako łagodniejszego retinoidu, jego działania na drobne zmarszczki i przebarwienia, możliwych podrażnień oraz niewskazanego stosowania retinoidów w ciąży. Mayo Clinic
Mayo Clinic – Retinol i kosmetyki przeciwzmarszczkowe - Mayo Clinic – Wrinkles: Diagnosis and treatment
Źródło dotyczące retinoidów leczniczych, takich jak tretinoina, tazaroten i adapalen, oraz ich zastosowania w redukcji drobnych zmarszczek, nierównej pigmentacji i szorstkości skóry. Mayo Clinic
Mayo Clinic – Retinoidy lecznicze - American Academy of Dermatology – Is any acne treatment safe to use during pregnancy?
Źródło dotyczące bezpieczeństwa retinoidów w ciąży. AAD zaleca odstawienie między innymi tretinoiny i tazarotenu oraz konsultację dermatologiczną przy leczeniu trądziku w ciąży. Akademia Dermatologii Amerykańskiej
AAD – Retinoidy a ciąża - American Academy of Dermatology – Adult acne treatment dermatologists recommend
Źródło dotyczące adapalenu jako retinoidu stosowanego miejscowo oraz zasad ostrożnego wprowadzania jednego składnika aktywnego zamiast nakładania wielu produktów jednocześnie. Akademia Dermatologii Amerykańskiej
AAD – Retinoidy i leczenie trądziku u dorosłych - Mayo Clinic News Network – Can creams for younger looking skin reduce wrinkles or reverse skin damage?
Materiał wyjaśniający pojęcie retinoidów jako grupy związków witaminy A, obejmującej między innymi retinol i kwas retinowy, oraz ich zastosowanie w pielęgnacji skóry uszkodzonej przez słońce. Mayo Clinic News Network
Mayo Clinic – retinoidy i fotostarzenie skóry
Pięknego dnia