Czy telefon naprawdę nas podsłuchuje?
Chyba każdy choć raz przeżył podobną sytuację.
Siedzisz przy kawie z przyjaciółką. Rozmawiacie o ekspresach do kawy, wycieczce do Portugalii, nowych butach albo karmie dla psa. Nie wpisujesz tego później w wyszukiwarkę. Nie odwiedzasz sklepu. A mimo to jeszcze tego samego dnia otwierasz Facebooka, Instagram albo stronę internetową i widzisz reklamę dokładnie tego, o czym rozmawiałyście.
Pierwsza myśl nasuwa się sama: telefon mnie podsłuchuje.
To przekonanie jest niezwykle popularne. Co ciekawe, rzeczywistość może być pod pewnymi względami jeszcze bardziej interesująca. Telefon wcale nie musi słuchać naszej rozmowy, żeby system reklamowy potrafił całkiem trafnie przewidzieć, czym możemy się zainteresować.
Czy aplikacja może korzystać z mikrofonu?
Tak.
Aplikacje takie jak komunikatory, programy do nagrywania dźwięku, aparaty fotograficzne czy aplikacje umożliwiające rozmowy głosowe rzeczywiście potrzebują dostępu do mikrofonu.
Nie oznacza to jednak, że każda aplikacja może po prostu włączyć mikrofon bez żadnej kontroli systemu.
Współczesne systemy mobilne wymagają odpowiednich uprawnień. Apple wskazuje mikrofon i aparat jako chronione zasoby urządzenia, do których aplikacja musi otrzymać pozwolenie użytkownika. iOS umożliwia również sprawdzenie w raporcie prywatności aplikacji, jak często programy korzystają między innymi z mikrofonu, aparatu czy lokalizacji.
Podobnie działa Android. W Panelu prywatności można sprawdzić, które aplikacje uzyskiwały dostęp do mikrofonu, aparatu, lokalizacji i innych uprawnień oraz kiedy miało to miejsce.
To ważne rozróżnienie.
Możliwość korzystania z mikrofonu nie jest dowodem na masowe nagrywanie prywatnych rozmów w celu dobierania reklam.
I właśnie tutaj zaczyna się znacznie ciekawsza część historii.
Reklama nie musi słyszeć, co mówisz
Wyobraź sobie, że system reklamowy wie, że:
w ostatnich dniach oglądałaś strony dotyczące podróży, kilka razy sprawdzałaś prognozę pogody dla południowej Europy, obejrzałaś film dotyczący pakowania walizki, zatrzymałaś się dłużej przy poście znajomej z wakacji, odwiedziłaś stronę linii lotniczej i aplikacja otrzymała sygnał wskazujący na Twoją lokalizację.
Żadna z tych informacji sama w sobie nie mówi:
„Ta osoba planuje wakacje w Portugalii”.
Ale zestawione razem zaczynają tworzyć bardzo interesujący wzorzec.
Google wyjaśnia w swojej dokumentacji, że reklamy spersonalizowane mogą wykorzystywać wcześniej zebrane dane, takie jak poprzednie zapytania w wyszukiwarce, odwiedzane witryny i aplikacje, lokalizacja czy informacje demograficzne. Na podstawie stron odwiedzanych przez użytkownika i używanych przez niego aplikacji mogą być również wyciągane wnioski dotyczące jego zainteresowań.
System nie musi więc wiedzieć, co powiedziałaś.
Czasami wystarczy, że potrafi przewidzieć, co prawdopodobnie zrobisz.
Zostawiamy cyfrowe okruszki właściwie wszędzie
Każdego dnia wykonujemy dziesiątki albo setki niewielkich czynności w internecie.
Wpisujemy coś w wyszukiwarkę. Otwieramy artykuł. Klikamy reklamę. Oglądamy produkt. Dodajemy coś do koszyka i rezygnujemy z zakupu. Instalujemy aplikację. Oglądamy film. Zatrzymujemy się przy określonej treści. Odwiedzamy sklep internetowy.
Pojedynczy sygnał często znaczy niewiele. Ale systemy analityczne mogą łączyć wiele takich zdarzeń i przypisywać użytkownika do określonych grup zainteresowań. Nie zawsze chodzi przy tym o poznanie naszego nazwiska.
W świecie reklamy cyfrowej niezwykle wartościowa może być informacja: „to prawdopodobnie ta sama przeglądarka albo urządzenie, które wcześniej interesowało się określoną kategorią produktów”.
I tutaj pojawiają się pliki cookies oraz różnego rodzaju identyfikatory.
Ciasteczko, które pamięta
Pliki cookies nie są programami szpiegującymi.
To niewielkie informacje zapisywane przez witryny w przeglądarce. Mogą mieć zupełnie niewinne i bardzo potrzebne zastosowania, na przykład utrzymywać naszą sesję po zalogowaniu, zapamiętywać zawartość koszyka czy preferencje strony.
Istnieją jednak również mechanizmy służące analityce i reklamie.
Dzięki nim można na przykład rozpoznać, że przeglądarka odwiedziła wcześniej określoną stronę albo wykonała określoną czynność. To między innymi jeden z fundamentów remarketingu, czyli sytuacji, w której po obejrzeniu butów w sklepie internetowym te same lub podobne buty zaczynają „chodzić za nami” po innych stronach.
Nie jest to czytanie myśli. To konsekwencja pozostawionego wcześniej śladu.
Aplikacje mają swoje sposoby identyfikowania urządzeń
W środowisku mobilnym istnieją również identyfikatory wykorzystywane między innymi do reklamy i pomiaru jej skuteczności.
Na urządzeniach Apple jednym z takich mechanizmów jest identyfikator reklamowy IDFA. Od iOS 14.5 aplikacja musi uzyskać zgodę użytkownika poprzez mechanizm App Tracking Transparency, zanim będzie mogła uzyskać dostęp do tego identyfikatora w celu śledzenia aktywności między aplikacjami i stronami innych firm. Jeśli użytkownik odmówi, aplikacja nie otrzymuje normalnego IDFA.
Apple definiuje przy tym śledzenie szerzej niż samo używanie identyfikatora reklamowego. Chodzi również o łączenie danych o użytkowniku lub urządzeniu pochodzących z jednej aplikacji z danymi pochodzącymi z aplikacji, stron lub innych zasobów należących do innych firm, na przykład w celu reklamy ukierunkowanej.
To właśnie takie łączenie informacji sprawia, że cyfrowy profil może być znacznie bogatszy, niż przeciętny użytkownik przypuszcza.
Lokalizacja mówi o nas więcej, niż się wydaje
Wyobraźmy sobie jeszcze inną sytuację. Wchodzisz do galerii handlowej. Odwiedzasz sklep sportowy. Kilka godzin później pojawiają się reklamy odzieży sportowej.
Czy telefon słuchał rozmowy prowadzonej w sklepie? Nie musi.
Informacja o lokalizacji może być jednym z sygnałów wykorzystywanych w ekosystemie reklamowym. Google wymienia lokalizację wśród danych, które mogą mieć znaczenie dla personalizacji reklam.
Sama lokalizacja również może wiele powiedzieć o codziennych zwyczajach: gdzie bywamy, jakie miejsca odwiedzamy i w jakich obszarach się poruszamy.
Dlatego warto zwracać uwagę, czy aplikacja rzeczywiście potrzebuje stałego dostępu do naszego położenia. Nawigacja oczywiście go potrzebuje.
Latarka raczej nie.
Ale przecież tylko o tym rozmawiałam
I właśnie tutaj zaczyna się największa zagadka. Czasami naprawdę mamy wrażenie, że reklama pojawiła się dopiero po rozmowie.
Możliwych wyjaśnień jest kilka. Być może druga osoba wcześniej wyszukiwała ten produkt albo interesowała się podobną kategorią. Być może my wykonaliśmy wcześniej jakąś drobną czynność, której już nie pamiętamy. Być może system zaklasyfikował nas do grupy odbiorców na podstawie wcześniejszych zachowań.
Może również działać zwyczajna psychologia.
Każdego dnia widzimy ogromną liczbę reklam, których kompletnie nie zapamiętujemy. Kiedy jednak jedna z nich dotyczy tematu rozmowy sprzed kilku godzin, natychmiast zwracamy na nią uwagę.
Nagle przestaje być kolejną reklamą. Staje się tą reklamą.
Nie oznacza to, że kwestie prywatności można zignorować. Wręcz przeciwnie. Pokazuje raczej, jak trudno na podstawie pojedynczego zdarzenia ustalić, dlaczego konkretny komunikat został nam wyświetlony.
Czasami nie trzeba wiedzieć, kim jesteś. Wystarczy wiedzieć, do kogo jesteś podobna
Współczesna reklama bardzo często nie potrzebuje pełnej wiedzy o konkretnej osobie.
Znacznie bardziej interesujące może być ustalenie, do jakiej grupy użytkowników pasuje jej zachowanie.
Jeżeli ludzie wykonujący podobne czynności, odwiedzający podobne strony i interesujący się podobnymi tematami często kupują określony produkt, system może uznać, że warto pokazać go również innemu użytkownikowi wykazującemu podobny wzorzec.
To właśnie sprawia, że personalizacja czasami wygląda niemal jak czytanie w myślach. Nie jest nim.
Jest statystycznym przewidywaniem zachowania opartym na danych.
Czy można ograniczyć śledzenie?
Tak, chociaż całkowite zniknięcie z cyfrowego ekosystemu bez rezygnowania z większości współczesnych usług jest trudne.
Warto zacząć od najprostszej rzeczy: sprawdzenia uprawnień aplikacji.
Jeżeli program pogodowy ma dostęp do mikrofonu, zastanów się, dlaczego. Jeśli prosta aplikacja potrzebuje stałego dostępu do dokładnej lokalizacji, sprawdź, czy rzeczywiście jest to konieczne.
Na Androidzie warto zajrzeć do Panelu prywatności, gdzie można zobaczyć wykorzystanie poszczególnych uprawnień.
Na urządzeniach Apple można kontrolować dostęp do mikrofonu, aparatu i lokalizacji oraz uprawnienia związane ze śledzeniem. Funkcja App Tracking Transparency pozwala zdecydować, czy aplikacja może śledzić aktywność w aplikacjach i witrynach innych firm w celach reklamowych lub związanych z brokerami danych.
Warto również regularnie sprawdzać ustawienia prywatności kont, ograniczać niepotrzebne zgody marketingowe i zastanowić się chwilę przed automatycznym kliknięciem „Akceptuję wszystko” w banerze cookies.
Nie chodzi o paranoję.
Chodzi o świadomą decyzję, komu i w jakim zakresie chcemy udostępniać informacje.
Czy powinniśmy więc zaklejać mikrofon?
Nie widzę powodu, żeby po przeczytaniu tego artykułu traktować smartfon jak urządzenie szpiegowskie i zaklejać wszystkie jego otwory taśmą.
Znacznie bardziej użyteczne jest coś mniej spektakularnego. Sprawdź ustawienia. Zobacz, które aplikacje mają dostęp do mikrofonu. Sprawdź lokalizację.
Przejrzyj pozwolenia na śledzenie. Usuń aplikacje, których od dawna nie używasz. Nie dawaj dostępu „na wszelki wypadek”, jeżeli aplikacja nie potrzebuje go do swojego podstawowego działania.
Bo największym paradoksem współczesnej prywatności jest chyba to, że najbardziej niepokojący scenariusz wcale nie wymaga ciągłego podsłuchiwania naszych rozmów.
Zostawiamy wystarczająco dużo informacji, nawet wtedy, kiedy milczymy.
Źródła merytoryczne
Apple: prywatność i wykorzystywanie danych przez aplikacje
Apple: kontrola śledzenia aktywności przez aplikacje
Google: Panel prywatności Androida
Google: reklamy spersonalizowane i niespersonalizowane
Powodzenia 📱