Jeszcze kilka lat temu sztuczna inteligencja brzmiała jak temat z konferencji technologicznej albo filmu science fiction.
Dzisiaj poprawia nasze teksty, tłumaczy dokumenty, porządkuje notatki, tworzy grafiki, podsumowuje spotkania, podpowiada przepisy, analizuje dane, pomaga pisać kod i odpowiada na pytania, których jeszcze chwilę wcześniej szukalibyśmy w kilku różnych miejscach.
AI nie przyszła do naszego życia z hukiem. Weszła do niego przez boczne drzwi. I bardzo szybko zrobiła się wygodna.
Według raportu Stanford AI Index 78 procent badanych organizacji deklarowało korzystanie z AI w 2024 roku, a 71 procent wykorzystywało generatywną sztuczną inteligencję przynajmniej w jednym obszarze działalności. To pokazuje, jak szybko z technologicznej ciekawostki stała się codziennym narzędziem pracy.
Tylko że wraz z pytaniem „co AI może zrobić za mnie?” coraz ważniejsze staje się drugie:
czego nie powinnam jej oddawać?
Największym zagrożeniem nie jest to, że AI zacznie myśleć jak człowiek. Bardziej interesujące jest pytanie, czy człowiek nie zacznie rezygnować z własnego myślenia.
AI jest świetna w rzeczach, których nie musimy romantyzować
Nie każda czynność wykonywana przez człowieka wymaga ludzkiego geniuszu.
Nie mam sentymentu do ręcznego porządkowania pięciu stron notatek, przepisywania danych z jednej tabeli do drugiej czy spędzania pół godziny nad pierwszą wersją standardowej wiadomości.
Jeżeli narzędzie może zrobić to szybciej, warto z niego korzystać.
AI jest szczególnie użyteczna tam, gdzie trzeba:
uporządkować dużą ilość informacji, przygotować pierwszą wersję tekstu, streścić materiał, znaleźć zależności, zaproponować kilka wariantów, stworzyć strukturę dokumentu albo pomóc rozpocząć pracę, gdy najtrudniejsza jest właśnie pusta kartka.
To nie musi oznaczać oddawania jej całego zadania.
Czasem największą wartością sztucznej inteligencji jest po prostu to, że usuwa pierwsze pół godziny żmudnej pracy.
I badania pokazują, że oszczędność czasu nie jest wyłącznie marketingowym hasłem.
W eksperymencie obejmującym ponad 7 tysięcy pracowników z 66 firm osoby korzystające z generatywnej AI spędzały średnio około dwóch godzin tygodniowo mniej na poczcie elektronicznej. Badacze zauważyli również mniej pracy wykonywanej poza standardowymi godzinami. W innym dużym badaniu narzędzie wspomagające pracowników obsługi klienta zwiększyło liczbę rozwiązanych spraw na godzinę średnio o około 14 procent, przy czym największe korzyści odnosili pracownicy mniej doświadczeni.
To ważne.
AI potrafi być naprawdę dobrym narzędziem do skracania drogi.
Nie oznacza to jeszcze, że powinna wybierać cel.
Najlepsza jest tam, gdzie człowiek nadal wie, co chce osiągnąć
Mam wrażenie, że różnica między dobrym i złym korzystaniem z AI często nie polega na wyborze programu.
Polega na tym, kto nadal prowadzi.
Jeżeli wiem, jaki tekst chcę napisać, mogę poprosić AI o uporządkowanie struktury.
Jeżeli znam temat, mogę poprosić ją o znalezienie luk w moim rozumowaniu.
Jeżeli mam własny pomysł, mogę wykorzystać ją do stworzenia kilku alternatywnych wariantów.
Jeżeli znam odpowiedź, ale trudno mi ją jasno sformułować, AI może pomóc mi znaleźć lepszą formę.
W każdym z tych przypadków człowiek pozostaje autorem decyzji.
Problem zaczyna się trochę później.
Kiedy przestajemy pytać:
„pomóż mi to przemyśleć”
i zaczynamy pytać:
„powiedz mi, co mam myśleć”.
To pozornie niewielka różnica.
W praktyce może być ogromna.
Wygoda ma swoją cenę
Każda technologia, która ułatwia nam jakąś czynność, sprawia również, że wykonujemy ją samodzielnie rzadziej.
Kalkulator ograniczył potrzebę liczenia w pamięci.
Nawigacja sprawiła, że rzadziej zapamiętujemy trasy.
Wyszukiwarki zmieniły sposób, w jaki zapamiętujemy informacje.
Generatywna AI idzie jednak krok dalej, ponieważ nie tylko przechowuje lub odnajduje informacje.
Potrafi przygotować odpowiedź, argumentację, analizę czy gotowy tekst.
I właśnie dlatego warto uważnie obserwować, co dzieje się z naszym myśleniem.
W badaniu opublikowanym na konferencji CHI 2025 naukowcy z Carnegie Mellon University i Microsoft Research przeanalizowali doświadczenia 319 pracowników wiedzy, którzy opisali 936 rzeczywistych przypadków korzystania z generatywnej AI w pracy. Wyższe zaufanie do AI wiązało się z deklarowanym mniejszym zaangażowaniem krytycznego myślenia. Jednocześnie osoby bardziej pewne własnej wiedzy częściej sprawdzały, oceniały i korygowały odpowiedzi systemu.
To bardzo interesujący wniosek.
Bo może największa różnica nie przebiega między osobami, które korzystają z AI, i tymi, które jej unikają.
Może przebiega między tymi, którzy potrafią się z nią nie zgodzić, a tymi, którzy przyjmują gotową odpowiedź tylko dlatego, że brzmi przekonująco.
Płynna odpowiedź nie jest tym samym co prawdziwa odpowiedź
To jedna z najważniejszych rzeczy, o których warto pamiętać.
AI potrafi mówić bardzo pewnie.
Nawet wtedy, gdy się myli.
Amerykański National Institute of Standards and Technology używa wobec tego zjawiska terminu confabulation. Chodzi o sytuację, w której system generatywny przedstawia błędną lub zmyśloną informację w sposób wyglądający na wiarygodny. Dotyczyć to może nie tylko faktów, ale także źródeł, cytowań czy pozornie logicznych uzasadnień.
To dlatego sztuczna inteligencja nie powinna być traktowana jak wyrocznia.
Może być znakomitym punktem wyjścia.
Może przyspieszyć poszukiwania.
Może wskazać trop.
Ale im ważniejsza decyzja, tym większa powinna być nasza potrzeba sprawdzenia odpowiedzi.
Szczególnie w sprawach zdrowotnych, finansowych, prawnych czy wszędzie tam, gdzie błędna informacja może mieć realne konsekwencje.
„AI powiedziała” nie jest źródłem.
I chyba dobrze byłoby zapamiętać to zdanie na dłużej.
A co z kreatywnością?
To pytanie interesuje mnie najbardziej.
Bo jeśli AI potrafi napisać tekst, stworzyć obraz, wymyślić tytuł czy zaproponować koncepcję, łatwo dojść do wniosku, że kreatywność człowieka przestaje być potrzebna.
Badania pokazują jednak znacznie ciekawszy obraz.
W pięciu eksperymentach opisanych w „Nature Human Behaviour” osoby korzystające z ChatGPT generowały bardziej kreatywne pomysły niż uczestnicy pracujący bez technologii lub korzystający z tradycyjnej wyszukiwarki.
Czyli AI może kreatywność wspomagać.
Ale tu pojawia się druga strona medalu.
Coraz więcej badań zwraca uwagę, że kiedy wiele osób korzysta z podobnych modeli i podobnych podpowiedzi, ich prace mogą stawać się bardziej podobne do siebie. Badanie obejmujące 2200 esejów pokazało, że kolejne teksty napisane przez ludzi wnosiły większą różnorodność nowych idei niż kolejne teksty generowane przez GPT-4. Autorzy wskazują więc na możliwość paradoksu: AI może poprawić wynik pojedynczej osoby, a jednocześnie zmniejszać różnorodność pomysłów całej grupy.
I to już jest fascynujące.
Bo kreatywność to nie tylko zdolność stworzenia czegoś poprawnego, estetycznego czy nawet oryginalnego.
To także suma naszych doświadczeń.
Sposób, w jaki pamiętamy dzieciństwo.
Zdjęcie, które kiedyś zrobiliśmy.
Zdanie zasłyszane dwadzieścia lat temu.
Błąd.
Humor.
Temperament.
Upodobania.
Rzeczy, których nie lubimy.
Własne dziwactwa.
AI potrafi naśladować style.
Ale nie przeżyła naszego życia.
I być może właśnie tam nadal znajduje się najważniejsza przewaga człowieka.
Największym luksusem może stać się własny styl
Przez lata uczyliśmy się pisać lepiej.
Fotografować lepiej.
Projektować lepiej.
Teraz coraz częściej będziemy musieli nauczyć się czegoś odwrotnego:
nie wygładzać wszystkiego aż do utraty charakteru.
AI bardzo dobrze radzi sobie z tym, co brzmi poprawnie.
Może uporządkować zdania, wyrównać rytm, usunąć powtórzenia, zaproponować lepszą konstrukcję.
Ale jeśli będziemy pozwalali jej poprawiać wszystko, możemy pewnego dnia odkryć, że wszystkie teksty zaczynają brzmieć podobnie.
Poprawnie.
Elegancko.
Bez błędów.
I trochę bez człowieka.
Własny styl często składa się przecież również z rzeczy, które nie są idealne.
Z nietypowego sposobu budowania zdań.
Z ulubionych słów.
Z emocji.
Z tego, że czasem napiszemy coś inaczej, niż zrobiłby to zawodowy copywriter.
Dlatego korzystając z AI, warto zadawać sobie pytanie:
czy ona pomaga mi powiedzieć lepiej to, co chcę powiedzieć, czy właśnie zaczyna mówić zamiast mnie?
Dobre AI nie powinno zawsze się z nami zgadzać
Jednym z najciekawszych sposobów korzystania ze sztucznej inteligencji nie jest proszenie jej o odpowiedź.
Jest nim proszenie o kontrargument.
Znajdź słaby punkt mojego pomysłu.
Powiedz, czego nie uwzględniłam.
Sprawdź, czy mój argument ma sens.
Pokaż inną interpretację.
Zaproponuj trzy rozwiązania, ale nie wybieraj za mnie.
Wtedy AI przestaje być automatem produkującym gotowce.
Staje się czymś w rodzaju intelektualnego lustra.
Nie musi mieć racji.
Jej zadaniem jest zmusić mnie do ponownego spojrzenia na to, co sama zrobiłam.
To znacznie ciekawsza relacja z technologią.
Oszczędzajmy czas, ale nie oddawajmy decyzji
Nie widzę sensu w romantyzowaniu czasów bez sztucznej inteligencji.
Tak samo jak nie tęsknię za maszyną do pisania tylko dlatego, że wymagała więcej wysiłku niż komputer.
Jeżeli AI może przygotować pierwszą wersję tabeli, uporządkować notatki, znaleźć powtarzające się elementy, poprawić techniczny fragment tekstu albo zaoszczędzić mi godzinę rutynowej pracy, chcę z tego korzystać.
Ale tę odzyskaną godzinę chciałabym przeznaczyć na coś więcej niż produkowanie jeszcze większej liczby rzeczy przy pomocy AI.
Może właśnie na to, czego maszyna za mnie nie zrobi.
Na rozmowę.
Na fotografowanie.
Na wymyślanie.
Na czytanie.
Na podejmowanie decyzji.
Na zmianę zdania.
Na bycie przez chwilę tylko ze swoim własnym umysłem.
Narzędzie, nie wyrocznia
Nie wydaje mi się, żebyśmy musieli wybierać pomiędzy zachwytem nad sztuczną inteligencją a strachem przed nią.
Obie postawy są zbyt proste.
AI nie jest magicznym rozwiązaniem wszystkich problemów.
Nie jest również automatycznie zagrożeniem dla każdej ludzkiej umiejętności.
Jest bardzo potężnym narzędziem.
A narzędzia mają tę szczególną cechę, że ich wartość zależy również od tego, kto i w jaki sposób z nich korzysta.
Możemy dzięki AI pracować szybciej.
Możemy poznawać nowe rzeczy.
Możemy łatwiej zaczynać.
Możemy eksperymentować.
Możemy również przyzwyczaić się do tego, że ktoś zawsze przygotuje za nas pierwszą myśl, pierwsze zdanie i pierwszą odpowiedź.
I właśnie tej granicy warto pilnować.
Bo przyszłość prawdopodobnie nie będzie należała ani do ludzi, którzy AI bezkrytycznie pokochają, ani do tych, którzy będą udawali, że jej nie ma.
Być może najlepiej poradzą sobie ci, którzy nauczą się korzystać z niej intensywnie, ale jednocześnie zachowają coś bardzo własnego:
wiedzę, ciekawość, wątpliwości, styl i odwagę, żeby czasem powiedzieć maszynie: nie, to nie jest moja odpowiedź.
Powodzenia
Iwona Sarnicka